Schrijven van een commentaartekst

bron: onbekend • ken of ben je de auteur?

Bij sommige films moet je al heel vroeg over commentaar nadenken, b.v. bij een historische documentaire. Andere films b.v. films die van interviews en 'verité'-technieken afhangen, zullen toestaan dat je pas in een heel laat stadium over commentaar nadenkt. Het moment dat je het definitieve commentaar schrijft, is vaak vlak vóór of vlak ná de beëindiging van de fijne montage.

In de jaren '40 en '50 werd bijna elke documentaire begeleid door commentaar. In de practijk tendeert commentaar naar 'autoritair' zijn, alsof de commentaarstem de wijsheid in pacht heeft. De toon kan paternalistisch zijn als het publiek als een kind behandeld wordt, dat alles uitgelegd moet krijgen. Slecht gebruikt, kan komentaar als een lesje werken, dat de kijker opgedrongen krijgt. Tenslotte kan commentaar, in plaats van het denken en participeren van de kijker te stimuleren, een dodelijke passiviteit veroorzaken, die de kijker afstand doet nemen van de film.

Pure 'actie-films' en 'verité'-films kunnen prima werken zonder commentaar, maar de complexe 'essay-film heeft bijna altijd commentaar nodig, om niveau te bereiken.

commentaar kan snel en gemakkelijk de feitelijke achtergrond van een film neerzetten en kan de kijker voorzien van eenvoudige of complexe informatie, die niet gemakkelijk of vanzelfsprekend uit de toevallige informatie van de personages in de film naar voren komt. Het kan de sfeer van de film completeren. Boven alles, kan het 'focus' en nadruk verschaffen. Het moet niet bepalen wat de kijker ziet, maar het moet de kijker helpen de betekenis te begrijpen van wat getoond wordt.

De algemene functie van commentaar is het beeld te versterken en te verduidelijken. Het moet helpen de richting van de film te verankeren en de kijker voorzien van alle noodzakelijke informatie, die niet duidelijk uit de beelden spreekt. Op een eenvoudige maar effectieve manier moet het helpen de sfeer van de film neer te zetten. commentaar is bovendien bijzonder bruikbaar bij het overbruggen van filmische veranderingen of bij het inslaan van een nieuwe richting in de film. De functie van commentaar is vaak dezelfde als die van de 5 W's in de journalistiek nl. aan de kijker duidelijk maken: wie, wat, waar, wanneer en waarom?

De basis van het schrijven van het meeste commentaar is het vinden van interessante feiten en deze op de meest pakkende en verbeeldingsrijke manier aan de kijker presenteren. Feiten vormen het ruwe materiaal van commentaar. De taak van de schrijver is ze verstandig te gebruiken, zodat een levendig interessant commentaar ontstaat. Tot hoever echter moet een schrijver zijn waarde-oordeel aan de feiten toevoegen? Als deze toevoeging bedoeld is om de aandacht van de kijker op bepaalde situaties te vestigen of t.b.v. een bewij svoereing is dit geen probleem. Het waarde-oordeel van de schrijver mag er echter niet toe leiden dat de kijker geen eigen oordeel meer kan vormen. Dit is mooi als basisregel, maar het kan zo zijn dat de schrijver zich zo gepassioneerd over een onderwerp voelt, dat zijn of haar betrokkenheid of point of view direkt in het commentaar uitgedrukt moet worden. Dit past b.v. bij films die vragen om actie en sociale verandering.

Voor je met schrijven begint, moet je overwegen welke stem en stijl het meest geschikt is voor de film. Moet de stijl sober en serieus zijn? b.v. bij historische film. Mik je op een licht en meer populair effect? (b.v. bij onderwerpen als toerisme of dieren) Er zijn geen ijzeren regels!

Als het programma geen presentator heeft, zoals de meeste documentaires, dan moet je besluiten welk perspektief je wilt gebruiken: 1e, 2e of 3e persoon.

Het 'essay, de film over historie of wetenschap tendeert ernaar om de formaliteit en objectiviteit van de derde persoon te gebruiken. Het effect is nogal afstandelijk en koel en neigt naar een lichtelijk autoritair effect. Indien goed gebruikt kan het echter zeer effectief zijn.

De tweede persoon helpt de kijker erbij te betrekken. Het creëert een gevoel van dialoog, konversatie en gemeenschappelijkheid met de kijker.

De laatste optie tenslotte is schrijven in de eerste persoon. Dit kan om een aantal redenen hoogst aantrekkeijk zijn.

Het kan een 'vriendelijke' vorm zijn, waarin je een enorm aantal nuances kunt onderbrengen. Het is veel minder lineair dan de derde persoon en staat je toe meer experimenteel te zijn. Het is vanzelfsprekend de meest persoonlijke vonn en zorgt voor een menselijkere en intiemere identifikatie met de kijker.

In het kort: De ik-vorm breekt de afstand tussen de filmmaker en de kijker af, wat een van de hoofddoelen van goed commentaar is. De eerste persoon kan gevoelens van sfeer en herinnering oproepen.

Om goede en accurate commentaar te schrijven moet je een shot-lijst maken met je eigen aandachtspunten en timing. De shot-lijst moet algemene en specifieke aanknopingspunten bieden.

Tip: Schrijf liever te weinig dan teveel!

Stijl en taal

Voor wie schrijf je?
Schrijven alsof je voor een goede vriend schrijft, kan een hulpmiddel zijn. Probeer de film voor hem interessant te maken.

Basisregels van commentaar:
1. Beschrijf niet wat duidelijk gezien en begrepen kan worden door de meeste kijkers.
2. Verhelder echter en leg uit wat het beeld niet laat zien.