Wanneer een script?

bron: onbekend • ken of ben je de auteur?

Wanneer en hoe moeten de ideeën, die tijdens de research opborrelen in de vorm van een script op papier worden gezet? Daar is geen eenuidig antwoord op te geven. Sommige regisseurs zijn al in een vroeg stadium bezig met een gedetailleerd script. Anderen vinden het prettiger zo nu en dan een paar aantekeningen te maken, als bewijs van een voortgaand denkproces. Ervaren regisseurs met veel zelfvertrouwen hebben bij wijze van spreken genoeg aan een paar krabbels op de achterkant van een sigarendoos. Het zo summier aantekeningen maken kan ook een heel andere reden hebben: de regisseur heeft nog geen flauw idee hoe zijn programma eruit moet gaan zien.

Op het moment echter, waarop de voornaamste research is gedaan en de regisseur zich met de opzet van zijn programma gaat bezighouden, zal hij een tamelijk helder idee moeten hebben hoe dat programma in elkaar moet zitten en wat hij denkt nodig te hebben aan buitenopnamen, interviews, stills op de tructafel, archiefmateriaal, e.d'

Vooropgesteld, dat hij vanaf het begin van de produktie aantekeningen en notities heeft gemaakt, en dat hij bovendien in het bezit is van nauwkeurige aantekeningen van de researcher, dan is nu de tijd gekomen om de geschikte vorm voor het programma op papier te zetten. Met vorm wordt bedoeld hoe een programma er in grote lijnen gaat uitzien - hoe het wellicht zal openen, wat de belangrijkste passage zal zijn en hoe het slot eruit zou kunnen zien.

Het ontwerpen van een programma lijkt in veel opzichten op het schrijven van een opstel op school. Daar wordt gehamerd op het belang van een begin, een midden en een eind. Hetzelfde geldt voor een programma. In een goed gestructureerd programma zal het middengedeelte als vanzelf voortkomen uit het begin.

Belangrijk om te onthouden: informatieve televisieprogramma's bevatten zelden meer dan vijf á zes belangrijke stellingen of uitspraken. Die mogen dan uitvoerig behandeld worden, op verschillende manieren gepresenteerd worden en van verschillende kanten belicht worden, maar er is altijd slechts een beperkte hoeveelheid informatie, die overgedragen kan worden.

Dit komt omdat televisie geen goed medium voor de verspreiding van compacte feitelijke informatie. Daarom worden zo veel ernstige en inhoudrijke televisieprogramma's (veel educatieve programma's of grote documentaires bijv.) ondersteund door boeken en brochures. Televisiedocumentaires zijn goed voor het rechtstreeks benaderen en verbeelden van ideeën - in het schetsen van situaties, waardoor het denken wordt gestimuleerd en de discussie wordt uitgelokt. Het is geen goed medium voor gedetailleerde, feitelijke uiteenzettingen. Bij televisie moet de taal altijd goed gekozen en interessant zijn. Een commentaartekst met nauwkeurige details kan hooguit een aanvulling zijn op wat de beelden vertellen. Als de beelden op een armoedige tweede plaats achter de tekst komen kan een programma een gevoel van kunstmatigheid en banaliteit oproepen, vooral als eerst het commentaar werd geschreven en de beelden daaraan werden onderworpen en aangepast: 'beeldbehang'.

Het voorbereiden van een script

Hoe wordt een eerste vroege versie van een script voorbereid? Het onderstaande is een beproefde en nuttige methode gebleken:

Gebruik een notitieboekje tijdens de planning en de research van je programma en maak aantekeningen van wat je ook maar te binnen schiet: een opzet, feiten, citaten, beelden, wat je waar wilt filmen, op welke manier je archiefmateriaal of stills wilt gebruiken, waar je muziek gaat gebruiken en wat voor soort muziek geschikt zal zijn. Wees niet bang om extravagante ideeën of onmogelijke invallen op te schrijven: het is verbazingwekkend hoe vaak zich bruikbare alternatieven aandienen of hoe een schijnbaar onrealiseerbaar hersenspinsel kan leiden tot een nieuw, waardevol idee.





Neem in een pril stadium een paar velletjes A4-papier ter hand, verdeel ze door een verticale lijn in twee helften, schrijf 'Beelden' boven de linkerkant en 'Commentaar/Muziek/Effecten' boven de rechterkant en begin vervolgens je ideeën uit te splitsen en vorm te geven. Op deze manier word je vanaf het allereerste begin gedwongen In beelden, teksten en etmcten te denken. ('Wat ga IK zeggen' en 'Hoe ga IK het zeggen?').

Naarmate je ideeën helderder worden en je op verkenning uit gaat (zie p. 20), zullen de Beeld/Commentaar-blaadjes een steeds duidelijkere programmastructuur te zien geven. De stijl en de vorm van je programma en een mogelijke volgorde beginnen zich duidelijker af te tekenen.

Het is echter belangrijk dat je verschillende mogelijkheden open houdt, zodat je tijdens het filmen flexibel kunt blijven ten opzichte van je onderwerp. Wanneer zich nieuwe ideeën aanbieden of als een scène onverhoopt niet gerealiseerd kan worden, dan moet je namelijk je programma ook op een andere manier in elkaar kunnen zetten. Bedenk ook dat, als de voorbereiding en de opnamen van je programma te strak worden ingedeeld je het gevaar loopt geen vrijheid van handelen meer te hebben tijdens de montage.

Als je programma ook sprekende mensen in beeld - 'talking heads' -zal bevatten, plan hun rol en plaats in een zo vroeg mogelijk stadium. Ook hier dient de structuur zich vaak vanzelf aan, zelfs al heb je al deze mogelijke gasten nog niet ontmoet en gesproken. Wanneer meneer X graag een duidelijke mening wil laten horen - kritiek op het regeringsbeleid bijv' zal mevrouw Y moeten antwoorden met een tegengesteld standpunt. Je kunt in grote trekken wel raden wat je gasten zullen zeggen. Zij dienen uiteraard nauwkeurig te worden gekozen en moeten de duidelijkste en meest levendige sprekers zijn, die je kunt vinden.

Het zo vroeg mogelijk uitzoeken van de muziek heeft zijn voordelen tijdens de montage. Je kunt dan bepaalde passages op het ritme van de muziek snijden en het effect van de begin en eindmuziek op de filmbeelden beoordelen. Je ontwikkelt dan zowel een visuele als een muzikale stijl en benadert het programma van meer dan één kant. Als je in een vroeg stadium van de produktie je muziek kiest, kan dat ook z'n nut hebben bij het beslissen over de commentaarteksten. Vermijd zo veel mogelijk: 'welk stukje muziek plakken we onder dit blok?'. Het mooiste is natuurlijk als de muziek op natuurlijke manier voort komt uit het materiaal en harmonieert met de stijl en het tempo van je documentaire. Bedenk evenwel dat er strenge regels zijn betreffende het copyright van muziek. Informeer daarom eerst of de muziek, die je wilt gebruiken, wel gebruikt mag worden. Dit is vooral van belang als het programma waarschijnlijk aan het buitenland verkocht zal worden en een wijde verspreiding krijgt.